Tutaj jesteś: Strona główna
Ustaw jako stronę startową
Gorlice
Noclegi nad morzem - Grzybowo
Menu

Najpiękniejsze miejsca w Polsce


Brodnica
Informacje ogólne Atrakcje turystyczne Piękno okolic Dane Teleadresowe Mapka
Nasza historia Co? Gdzie? Kiedy?
Nasza historia
Brodnica położona jest nad malowniczą rzeką Drwęcą Brodnica liczy 7 wieków. Jest miastem o bogatej historii i ciekawych zabytkach. Wiodły przez nią średniowieczne szlaki pomiędzy Mazowszem, Prusami i Ziemią Chełmińską.

Herbem miasta jest prawa dłoń na czerwonym tle. Jak mówi jedna z legend, herb wywodzi się od surowego prawa, karzącego złodziei ucięciem prawej dłoni.

Inna łączy herb miasta z rycerzem, który tonąc w Drwęcy cudem ocalał, ponieważ jeden z mieszkańców wyciągnął go za rękę z topieli. Pierwszy urzędowy dokument z pieczęcią, przedstawiającą trójkątną tarczę z wzniesioną do góry dłonią, wystawiła Rada Miejska Brodnicy w roku 1343.

Dziś herb miasta to symbol otwartości i gościnności mieszkańców. Wzniesiona przyjaźnie dłoń serdecznie zaprasza w gościnne progi miasta i zachęca do poznania jego ciekawej historii, licznych zabytków i klimatu sprzyjającego ekonomicznemu i kulturalnemu rozwojowi.

Najstarsze dzieje grodu brodnickiego sięgają XIII wieku. Z roku 1263 pochodzi pierwsza historyczna wzmianka o Brodnicy, informująca o zniszczeniu grodu przez Jaćwingów. Napisał ją krzyżacki kronikarz Piotr Dusburg.

Za początek dziejów miasta przyjmuje się rok 1298, w którym to wspomniany wyżej kronikarz odnotował, iż oddział 140 Litwinów zaatakował osadę Brodnica, zapisaną jako „Streisberg”.
Brodnica położona jest na terenie dwóch historycznych krain: Ziemi Michałowskiej i Ziemi Chełmińskiej.

W roku 1226 Ziemia Chełmińska została nadana przez Konrada Mazowieckiego Krzyżakom czyli rycerzom Zakonu Szpitalnego Najświętszej Marii Panny Domu Niemieckiego, którzy zostali sprowadzeni do Polski w celu chrystianizacji Prus.

W ciągu kilkudziesięciu lat stworzyli w dolinie dolnej Wisły potężne państwo kościelne zagrażające Polsce, Litwie i Rusi.

Natomiast Ziemię Michałowską, na której terenie leży Brodnica, Krzyżacy wykupili na własność w roku 1317 od będącego w kłopotach finansowych księcia kujawskiego Leszka Ziemomysłowica.
Krzyżacy swoje długoletnie panowanie w Brodnicy rozpoczęli od budowy miasta i zamku krzyżackiego, wznoszonego w latach 1305 – 1339.

Miasto w średniowieczu podlegało komturowi krzyżackiemu i co roku na św. Marcina (11 listopada) płaciło mu 45 grzywien (1 grzywna = 180 g srebra) renty gruntowej oraz po 6 denarów (1 grzywna dzieliła się na 720 denarów) od każdej parceli.

Za korzystanie z jatek mięsnych czynsz płacili również rzeźnicy. Komturowi brodnickiemu podlegał także pobliski Lidzbark Welski.

Do czasu klęski zakonu pod Grunwaldem potężni finansowo komturowie i inni urzędnicy zakonni udzielali mieszkańcom kredytów pieniężnych. Potem sami znaleźli się w kłopotach finansowych.
W 1320 roku rozpoczęła się budowa ceglanych murów miejskich. Pod koniec XIV wieku układ obronny miasta składał się z podwójnej linii murów, 15 baszt i fosy. W roku 1370 były gotowe dwie bramy miejskie: Chełmińska i Mazurska.

Przyjmuje się, że w latach 1285 – 1340 wybudowany został kościół parafialny pod wezwaniem Najświętszej Marii Panny i Świętej Katarzyny, nad którym pieczę sprawowali również Krzyżacy. To oni wyznaczali plebana i na początku XV wieku założyli przy kościele szkołę parafialną.

Pod koniec XIV wieku w północnej części rynku wybudowany został dwukondygnacyjny, murowany ratusz zwieńczony ośmioboczną wieżyczką, a na przedmieściu Kamionka powstał szpital i kościół Świętego Ducha.

Podstępnie zagarniętą Ziemię Chełmińską i wykupioną Ziemię Michałowską Krzyżacy podzielili na komturie. W 1331 r. Brodnica stała się siedzibą komturii obejmującej dość duży obszar, składający się z 19 wsi czynszowych.

Pod koniec XIV wieku komturia brodnicka szczyciła się znaczną siłą militarną. Liczyła 178 jeźdźców i piechurów, w tym 10 braci rycerzy, 80 giermków i sług, 29 wójtów, 35 jeźdźców z dóbr niemieckich i 24 z polskich. Do tego dochodziły tabory.

W okresie wojen polsko-krzyżackich rycerstwo Ziemi Michałowskiej walczyło po stronie krzyżackiej. Pod Grunwaldem do walki poprowadził je komptur Baldwin Stahl, który poległ w boju. Rycerstwo polskie zdobyło chorągiew komturii brodnickiej z charakterystycznym czerwonym jeleniem na białym polu.

Po próbie zrzucenia krzyżackiego jarzma w 1440 r. przez Związek Pruski, do którego przystąpiła również Brodnica, kres krzyżackiemu panowaniu przyniósł w roku 1466 pokój toruński, w wyniku którego zachodnia część Prus Zakonnych z Ziemią Chełmińską i Michałowską weszły w skład państwa polskiego.

Miasto i komturstwo brodnickie jeszcze przez 13 lat pozostawało jako zastaw w rękach czeskich wojsk zaciężnych, dopóki im król Kazimierz Jagiellończyk nie wypłacił zaległego żołdu.
Dopiero od roku 1479 rozpoczęła się odbudowa miasta ze zniszczeń spowodowanych wojnami polsko-krzyżackimi.

Miasto, podobnie jak inne byłe komturie, stało się siedzibą starosty. Starostwa, czyli królewszczyzny, stanowiły dobra ziemskie należące formalnie do króla i były nadawane przez niego w użytkowanie określonym osobom.

Kłopoty finansowe polskich władców sprawiały, że starostwa były zastawiane w zamian za różnorodne pożyczki.

Taki los spotkał Brodnicę, którą w 1485 r. z rąk drugiego starosty - Franciszka Głowicza (pierwszym był Wincenty ze Skępego), wykupił wojewoda inowrocławski, Mikołaj Działyński.

Starostwo brodnickie w latach 1485 – 1604 pozostawało w rękach rodziny Działyńskich. Siedzibą starostów był początkowo pokrzyżacki zamek, obszerny i kosztowny w utrzymaniu, a z czasem (po pożarze miasta i zamku w 1550 r.) wybudowany przez Rafała Działyńskiego na przedzamczu pałac, obecnie Anny Wazówny.

Działyńscy byli przychylnie nastawieni do miasta i wspierali wysiłki mieszkańców, zmierzające do gospodarczej odbudowy Brodnicy.

Po ostatecznym rozwiązaniu w 1525 roku kwestii krzyżackiej nastał dla całej Polski długi okres pokoju. Te sprzyjające okoliczności przyczyniły się do wyraźnego rozwoju Brodnicy w stuleciu objętym latami 1526 – 1625.

Długi okres pomyślnego rozwoju nie oznaczał, że miasta nie trapiły klęski. Największą był pożar w połowie XVI wieku, podczas którego spłonęła znaczna część budynków.

Mieszczanie zostali wtedy zwolnieni na 8 lat od płacenia podatków. Odbudowa miasta postępowała bardzo szybko. W 1553 r. król Zygmunt August zatwierdził darowiznę starostwa brodnickiego Rafałowi Działyńskiemu, w zamian za odbudowę po pożarze zamku i miasta.

Działyńscy zaczęli traktować starostwo brodnickie jak swą dziedziczną własność.

Brodnicy groziła utrata statusu miasta królewskiego i przekształcenia się w prywatną własność Działyńskich, do czego w wyniku działań podjętych przez brodnickich mieszczan jednak nie doszło.

W połowie XVI wieku docierają do Brodnicy hasła luteranizmu i kalwinizmu. W okresie reformacji, w mieście zamieszkałym w znacznej części przez Niemców, trafiają na podatny grunt. Istotnym czynnikiem ułatwiającym szerzenie się nowej wiary były wyraźne sympatie starosty Rafała Działyńskiego dla ewangelizmu.

Ewangelicy przejmują w latach 1554 – 1598 brodnicką farę oraz szpital i kościół św. Ducha. W mieście pojawiają się pierwsi pastorzy: Mikołaj Gliczner, a potem jego brat Erazm. Prawdopodobnie przed rokiem 1572 Brodnica otrzymała od króla Zygmunta Augusta przywilej pozwalający swobodnie wyznawać protestantyzm.

Wiosną 1577 roku przez ponad tydzień przebywał w Brodnicy ze swoim dworem król Stefan Batory, który jechał do Gdańska. Prawdopodobnie mieszkał w nowym pałacu starościńskim (obecnie pałac Anny Wazówny), wybudowanym przez Rafała Działyńskiego na przedzamczu.

 Pod koniec XVI wieku katolicy odzyskali farę oraz kościół św. Ducha. Przy farze znowu zaczęła funkcjonować szkoła katolicka. Szkołę ewangelicką przeniesiono do Ratusza, a od połowy XVII wieku działała przy nowym kościele luterańskim mieszczącym się przy rynku.

Po zgonie starościny Zofii Działyńskiej król Zygmunt III Waza nadał w 1604 r. starostwo brodnickie swojej siostrze Annie Wazównie, która w roku 1611 objęła także starostwo golubskie. Odtąd Anna zimy spędzała w Brodnicy, a na lato wyjeżdżała do Golubia.

Anna Wazówna, w przeciwieństwie do swego brata króla Zygmunta III Wazy – zagorzałego katolika, była zdeklarowaną protestantką. Jej rezydencją w Brodnicy stał się przebudowany pałac Działyńskich.

Anna Wazówna, wnuczka Zygmunta Starego i królowej Bony była kobietą światłą i wykształconą. Poza ojczystym szwedzkim władała biegle polskim, nadto niemieckim, francuskim, włoskim i łaciną. Interesowała się botaniką, teologią i historią.

Zgromadziła wokół siebie grono szwedzkich stronników Wazów, przedstawicieli ewangelickiej szlachty z Prus.

Sprowadziła do Brodnicy znanego lekarza Piotra Strusia, utrzymywała kontakty z botanikiem uniwersytetu w Krakowie, Szymonem Syreniuszem, prowadziła korespondencję na tematy teologiczne z uczonymi Gdańska, zajmowała się przyrodolecznictwem.

W pobliskim Golubiu założyła ogród botaniczny, w którym hodowała rzadko spotykane zioła, rośliny i krzewy lecznicze oraz zupełnie nieznany w ówczesnej Polsce tytoń. Zmarła w Brodnicy 6 lutego 1625 r., przeżywszy lat 57.

Wśród historyków brak jest zgodności co do miejsca jej pierwszego pochówku w Brodnicy. Uroczysty pogrzeb odbył się dopiero po jedenastu latach, w lipcu 1636 r. Królewna spoczęła w należącym wtedy do ewangelików kościele Najświętszej Marii Panny w Toruniu.

Brodnica za rządów Anny Wazówny stała się żywym ośrodkiem intelektualnym. Po jej śmierci pogorszyły się stosunki między katolikami i ewangelikami.

Jednym z powodów nieporozumień były kościoły, zajmowane przez protestantów za przyzwoleniem swoich możnych protektorów. Dochodziło także do konfliktów między władzami miasta a proboszczami.

W okresie wojen polsko-moskiewskich, w roku 1613, pod Brodnicą rozbiły obóz wojska najemne. Miasto przez 2 miesiące utrzymywało 4 500 żołnierzy.

Sytuacja gospodarcza jeszcze się pogorszyła w okresie wojen polsko-szwedzkich. Brodnica była trzykrotnie zajmowana przez Szwedów: 1628 – 1629, 1655 – 1659, 1703 – 1705. 

Najcięższą okupację szwedzką przeżyło miasto w latach 1655 – 1659, podczas tzw. potopu szwedzkiego, kiedy zniszczony został pokrzyżacki zamek, a Brodnica i Ziemia Michałowska – splądrowane.


















 
   W XVII wieku, w celu poprawy sytuacji w rolnictwie, zaczęto do Polski sprowadzać osadników holenderskich zwanych Olendrami. Przekazywano im obszary źle zagospodarowanej ziemi. Holendrzy osiedlili się m.in. w znajdującym się dziś w granicach miasta Michałowie oraz w pobliskich wsiach. Z czasem spolonizowali się.

W czasie wojny siedmioletniej (1756-1763) leżąca na szlaku przemarszów najpierw wojsk rosyjskich, a potem pruskich, Brodnica przeżywała ciężkie lata.

Przemarszom towarzyszyły trudne do udźwignięcia przez mieszczan kontrybucje i rabunki. Ponadto miasto nękały zarazy, głód i nieurodzaje. W 1708 wybuchła dżuma, nieurodzaje i głód – 1736, pomór bydła – 1744, plaga szarańczy – 1748. Miary nieszczęść dopełnił I rozbiór Polski.

W 1772 r., w wyniku I rozbioru, Brodnica znalazła się pod panowaniem Prus. Król pruski Fryderyk Wielki zlikwidował stanowisko starosty. Na czele powiatu stanął landrat. Do miasta napływali urzędnicy i koloniści niemieccy.

W 1787 r. wydał zezwolenie na rozbiórkę zrujnowanego zamku krzyżackiego. Z dawnej warownej budowli pozostała jedynie narożna wieża oraz fragmenty murów i piwnic. Cegły z rozbiórki zużyto na budowę domów dla niemieckich urzędników.

            Po zniesieniu w 1773 r. zakazu osiedlania się Żydów, do miasta przybywało coraz więcej kupców i rzemieślników tej narodowości. Na skutek przyrostu naturalnego i imigracji szybko przybywało ludności. W 1773 r. Brodnica liczyła 1 283 mieszkańców, w roku 1804 – 2 113.

    W latach 1807 – 1815 Ziemia Michałowska wraz z Brodnicą włączone zostały do Księstwa Warszawskiego. Po kongresie wiedeńskim w 1815 ponownie znalazły się pod zaborem pruskim. Ziemię Michałowską podzielono na dwa powiaty: brodnicki i lubawski. W granicach powiatu brodnickiego znalazły się miasta: Brodnica, Golub, Górzno i Lidzbark Welski.

Po upadku powstania listopadowego powstańcy z korpusu gen. Macieja Rybińskiego po przekroczeniu granicy pruskiej w okolicy Jastrzębia pod Brodnicą, 5 października 1831 r. złożyli broń i znaleźli się w niewoli pruskiej. 20 tys. żołnierzy przechodziło wtedy kwarantannę w obozach na przedmieściach Brodnicy. Ten fakt upamiętnia tablica pamiątkowa umieszczona na murze klasztoru franciszkanów w Brodnicy.

            W 1831 r. zamknięto wyświęcony w 1762 roku kościół franciszkanów i klasztor. Pomieszczenia klasztorne w 1839 r. przeznaczono na więzienie.
W 1838 r. kuria biskupia sprzedała miastu obiekt wraz z pobliskim ogrodem i łąką przy ul. Kamionka 18, gdzie funkcjonował szpital i kościół św. Ducha. Najpierw budowlę zmieniono na dom mieszkalny, a potem przekazano na cele szkolne. 
 
W okresie powstań narodowych kilkudziesięciu ochotników Ziemi Michałowskiej czynnie zaangażowało się w walkę: w okresie Wiosny Ludów 1848r, i powstania styczniowego 1863 – 1864r.

Również w XIX wieku miasta nie omijały rozmaite klęski: 8-krotnie nawiedzały Brodnicę epidemie cholery, trzykrotnie wybuchały wielkie pożary. Ożywienie gospodarcze Brodnicy nastąpiło po wojnie francusko-pruskiej 1870-1871.

Z odszkodowań, jakie otrzymały zjednoczone pod egidą Prus Niemcy, budowano wtedy m. in. obiekty użyteczności publicznej oraz koleje.

Linie kolejowe połączyły Brodnicę z Grudziądzem (1886), Działdowem (1887), Kowalewem (1900), Iławą (1902). W tym samym czasie wybudowano w mieście elektrownię, wodociągi i kanalizację, szkołę podstawową, gimnazjum oraz kilka budynków urzędowych.

W utrzymaniu polskości i polskiego stanu posiadania w drugiej połowie XIX wieku w Brodnicy pozytywną rolę odegrał założony w 1862 r. z inicjatywy Mieczysława Łyskowskiego Bank Spółdzielczy.

Polskiej sprawie służyły inne placówki handlowe, jak: dom towarowy „Bazar”, założony w 1905 r., oraz zakładane w mieście towarzystwa i koła naukowe. Sprawie polskiej służyły również: „Dom Katolicki” przy ulicy Przykop 53 (otwarty w 1911 r.) oraz Spółdzielnia Rolniczo – Handlowa „ROLNIK” przy ul. Ogrodowej 1.

Wyzwolenie miasta spod zaboru pruskiego nastąpiło 18 stycznia 1920 r. przez oddziały hallerczyków pod dowództwem gen. Stanisława Pruszyńskiego.

Ludność pochodzenia niemieckiego, począwszy od 1920 r., zaczęła opuszczać miasto i Ziemię Michałowską. Rozpoczął się mozolny okres odbudowy polskich urzędów, szkół, instytucji. Nie zapominano o rozwoju gospodarczym miasta.

Najważniejsze inwestycje okresu międzywojennego to m.in.: założenie parku przy ul. Kamionka, urządzenie stadionu miejskiego, budowa ośrodka zdrowia przy ul. Żwirki i Wigury, rozbudowa sieci wodno-kanalizacyjnej, otwarcie gimnazjum kupieckiego, miejskiego gimnazjum żeńskiego i szkoły rolniczej.






























Od 1919 wydawano „Gazetę Brodnicką”, przemianowaną w 1921 na „Ziemię Michałowską”, która wychodziła 3 razy w tygodniu.

Piękną kartę w historii Brodnicy zapisał 67 Pułk Piechoty. Powstał w lutym 1920 r. We wrześniu 1939 bronił północnej granicy i brał udział w walkach na odcinku Grudziądz – Mełno –Jabłonowo - Zbiczno i w bitwie nad Bzurą.

W latach 1920 – 1924 gościli w Brodnicy: gen. Józef Haller (1920), premier Wincenty Witos (1921), prezydent Stanisław Wojciechowski (1924) oraz marszałek Józef Piłsudski, który w czasie przejazdu przez Brodnicę w roku 1921 był uroczyście witany na dworcu kolejowym.


We wrześniu 1939 r. wojska niemieckie zajęły Brodnicę, która wcielona została do Rzeszy. Po klęsce wrześniowej większość żołnierzy pochodzących z miasta i powiatu brodnickiego znalazła się w obozach jenieckich, a potem w niewoli niemieckiej.

Część z nich ukryła się i później podjęła walkę w oddziałach partyzanckich w kraju lub walczyła z okupantem niemieckim na różnych frontach II wojny światowej. Brodniczanie byli uczestnikami bitwy o Anglię, zdobywali Monte Cassino, przeszli szlak bojowy od Lenino do Berlina, walczyli na powstańczych barykadach Warszawy.

W samym mieście konspiracyjna walka z okupantem rozwinęła się na niewielką skalę, czego przyczyną był fakt, że mieszkało tu wielu Niemców i łatwo było o dekonspirację. Poza tym mieszkańcy byli zmuszani do podpisywania III grupy przynależności niemieckiej zaś mężczyzn przymusowo wcielano do wehrmachtu.

Pierwsze próby tworzenia organizacji podziemnej odnotowano już jesienią 1939 i na początku 1940 r. Harcmistrz Jerzy Lendzion zorganizował komórkę Komendy Obrońców Polski, która nie odegrała jednak większej roli.

Sam założyciel został przez Niemców uwięziony, a później zamordowany. W pracy konspiracyjnej uczestniczyli miejscowi harcerze, za co w latach 1942-1943 40 z nich zesłanych zostało do obozu koncentracyjnego w Stutthofie.

Chlubną kartę w pracy konspiracyjnej AK zapisały swoimi czynami mieszkanki Brodnicy i okolic. Działały w ramach Wojskowej Służby Kobiet od przełomu 1942/1943.

Pracowały w sekcjach: sanitarnej, wywiadu, opieki, kwaterunkowo – gospodarczej, łączności. W grudniu i styczniu 1944/1945 r. nastąpiły liczne aresztowania. Kilkanaście największych, najaktywniejszych konspiratorek z miasta i powiatu (brak ścisłych danych) straciło życie.

W Brodnicy miejscami straceń i tortur były siedziby gestapo przy ul. Nad Drwęcą (willa Krasińskich), ul. Sokołów oraz więzienie w klasztorze przy ul. Sądowej. Na przedmieściach miasta były obozy jeńców radzieckich, angielskich i francuskich.

Przy ul. Sądowej w miejscu, gdzie obecnie znajduje się stacja paliw Statoil, Niemcy utworzyli obóz dla jeńców alianckich. W 1944 r. był również obóz jeńców włoskich. W obozie nad Niskim Brodnem, zginęło około 200 Żydówek.

Pamięci ofiar wojny i okupacji poświęcone są liczne tablice pamięci umieszczone w miejscach kaźni, m.in.: na domu przy ul. Nad Drwęcą, przy ul. Sokołów 1, na murze cmentarza przy klasztorze franciszkanów i przed I LO przy ul. Lidzbarskiej.   

Spod okupacji hitlerowskiej Brodnica została wyzwolona w niedzielę 21 stycznia 1945 r. W wyniku działań wojennych 40 procent budynków w mieście było zniszczonych. W styczniu 1945 r. spłonął ratusz przy ul. Hallera, szpital powiatowy, pałac Anny Wazówny.

Zniszczone zostały mosty przez Drwęcę: przy Wieży Mazurskiej i przy Domu Dziecka, most przez strugę przy ul. Kamionka, wiadukt kolejowy w Michałowie, kolejowe nastawnie i wieże ciśnień. Nie działały wodociągi ani elektrownia.

Zmniejszyła się liczba ludności z około 12 tys. w 1939 r. do 10 tys. w grudniu 1945 r. Niemal wszyscy Niemcy opuścili miasto.

Przez pierwszy rok po wojnie miasto ponosiło znaczne koszty w związku ze stacjonującymi w Brodnicy oddziałami Armii Czerwonej.

Niemniej jednak już wiosną 1945 r. uruchomiono elektrownię, wodociągi, pocztę, później - szkoły, zakłady pracy i urzędy.


W okresie powojennym miasto rozwijało się w dwóch kierunkach: usługowym - nastawionym na turystykę, oraz przemysłowym - w Brodnicy rozpoczęto m. in. produkcję żelatyny oraz części i akcesoriów samochodowych.

Od początku lat sześćdziesiątych XX wieku nastąpił rozwój budownictwa mieszkaniowego. Na obrzeżach miasta powstały nowe osiedla. Budownictwo indywidualne zdominowało osiedla Grunwald, Grażyny, Morskie Oko.

Spółdzielcze i komunalne rozwinęło się na osiedlach Michałowo i Płycie Karbowskiej. W związku z rozwojem budownictwa nastąpiła rozbudowa sieci wodociągowo-kanalizacyjnej, wytyczono nowe ulice, wybudowano mosty przez Drwęcę, założono liczne skwery i zieleńce.

W 1981 r. uruchomiono w Brodnicy miejską komunikację autobusową. Zmodernizowano stadion miejski, wybudowano halę sportową przy ul. 3 Maja, urządzono nowe kąpielisko i plażę nad jeziorem Niskie Brodno, oddano do użytku krytą pływalnię przy Zespole Szkół nr 1.

Pod koniec lat sześćdziesiątych odbudowano pałac Anny Wazówny, w którym obecnie mieści się m.in. Miejska i Powiatowa Biblioteka Publiczna. Rozbudowano także Brodnicki Dom Kultury przy ul. Przykop 43.

Zapraszamy!
Witamy
Niedziela, 19 listopada 2017
Strona główna  |  Wiadomości  |  Mapa serwisu
Copyright © 2006 - 2009 VC.TravellingPolska, Wszelkie prawa zastrzeżone